އިސްލާމީ އުންމަތް ދުށް އެންމެ ބޮޑު އެއް ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިޔަކީ އިމާމް މާލިކް ބިން އަނަސް އެވެ. އެބޭފުޅާއަކީ މާތް ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ ރަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތަށް ނުހަނު ބޮޑަށް ލޯބިކުރެއްވި، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ޙަދީޘްފުޅުތަކަށް އިންތިހާއަށް އިޙްތިރާމްކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

އިމާމް މާލިކް އުފަންވެވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 93 ވަނަ އަހަރު (މީލާދީން 711) މަދީނާ ގައެވެ. އެބޭފުޅާ ބޮޑުފުޅުވީ ޢިލްމުން ފުރިގެންވާ މާހައުލެއްގައެވެ. ގިނަ ޢިލްމުވެރިން ޢިލްމު ހޯއްދެވުމަށް ދުރު ހިސާބުތަކަށް ދަތުރުކުރެއްވި ނަމަވެސް، އިމާމް މާލިކް އެބޭފުޅާގެ މުޅި ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަދީނާގައެވެ.

އެބޭފުޅާ ޤަބޫލުފުޅުކުރެއްވި ގޮތުގައި، މަދީނާގެ މީހުން ކަންކަން ކުރާ ގޮތަކީ (عمل أهل المدينة) އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ވަރުގަދަ ދަލީލެކެވެ. އެއީ އެ މީހުންނަކީ ސީދާ ޞަޙާބީ ބޭކަލުންގެ ކިބައިން މާތް ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ ސުންނަތް ވާރުތަކުރި މީހުން ކަމަށްވާތީއެވެ.

މާތް ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ ޙަދީޘްފުޅުތައް އުނގަންނައިދެއްވުމުގައި އިމާމް މާލިކް ގެންގުޅުއްވި އަޚްލާޤަކީ ނަމޫނާއެކެވެ. ޙަދީޘްފުޅެއް ވިދާޅުވުމުގެ ކުރިން އެބޭފުޅާ:

•   ފުރިހަމައަށް ވުޟޫ ކުރައްވައެވެ.
•  އެންމެ ރީތި ފޭރާން ތުރުކުރައްވައި، ސާފުތާހިރުވެވަޑައިގަންނަވައެވެ.
•  ނުހަނު އަދަބުވެރިކަމާއެކު އިށީނދެވަޑައިގަންނަވައެވެ.

އެބޭފުޅާ ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، މާތް ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ ބަސްފުޅުތައް ނަގުލުކުރަންވާނީ އެންމެ މަތިވެރި އިޙްތިރާމާއި ޠާހިރުކަމުގެ މަތީގައި ހުރެގެންނެވެ. އެބޭފުޅާގެ މަޖިލީހުގައި އެއްވެސް މީހަކު އަޑުގަދަކޮށް ވާހަކަދެއްކުމަކީ މަނާކަމެކެވެ.

އިމާމް މާލިކް ލިޔުއްވި އެންމެ މަޝްހޫރު ފޮތަކީ "އަލް-މުވައްޠާ" އެވެ. މިއީ އިސްލާމީ ތާރީޚުގައި ޙަދީޘާއި ފިޤުހު އެއްކޮށްލައިގެން ލިޔެވުނު އެންމެ ފުރަތަމަ އަދި އެންމެ އިތުބާރު ހުރި އެއް ފޮތެވެ. މި ފޮތުގައި މަދީނާގެ މީހުންގެ ޢަމަލުތަކާއި، ޙަދީޘްފުޅުތައް ވަރަށް ފުރިހަމައަށް ހިމަނުއްވާފައިވެއެވެ. އިމާމް ޝާފިޢީ ފަދަ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންވެސް މި ފޮތަށް ނުހަނު ތަޢުރީފު ކުރެއްވިއެވެ.

އިމާމް މާލިކަކީ ވެރިންނަށް ބިރުން ނުވަތަ މީހުން ރުއްސަން ޙައްޤު ބަސް ބަދަލުކުރެއްވި ބޭފުޅެއް ނޫނެވެ. އެއްފަހަރަކު، އޭރުގެ ވެރިޔާގެ ނިންމުމަކާ ޚިލާފަށް އިމާމް މާލިކް ފަތުވާއެއް ދެއްވުމުން، އެބޭފުޅާއަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އަނިޔާކުރެވުނެވެ. ނަމަވެސް އެ އަނިޔާތަކަށް ކެތްތެރިވެވަޑައިގެން، ޙައްޤު ގޮތުގައި ސާބިތުވެ ހުންނެވިއެވެ. އެބޭފުޅާ ވިދާޅުވަނީ ޢިލްމަކީ މީހުން ގާތަށް ދާ އެއްޗެއް ނޫން ކަމަށާއި، ޢިލްމު ހޯދަން މީހުން އަންނަންޖެހޭނެ ކަމަށެވެ.

އިމާމް މާލިކް އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 179 ވަނަ އަހަރު (މީލާދީން 795) މަދީނާގައެވެ. އެބޭފުޅާ ފަސްދާނުލެވުނީ މަދީނާގެ ބަރަކާތްތެރި ޖަންނަތުލް ބަޤީޢު ގައެވެ. މިއީ ގިނަގުނަ ޞަޙާބީ ބޭކަލުންވެސް ފަސްދާނުލެވިފައިވާ ޤަބުރުސްތާނެވެ.

މިއަދު ދުނިޔޭގެ އެކި ކޮޅުތަކުގައި، ޚާއްޞަކޮށް އެފްރިކާގެ ޤައުމުތަކުގައި މިލިއަނުން މުސްލިމުން ތަބާވަމުންދާ މާލިކީ މަޛްހަބަކީ މަދީނާގެ މި ބޮޑު އިމާމުގެ ހިތްވަރާއި ޢިލްމުގެ ނަތީޖާއެވެ.