1. ތަޢާރަފް
- މި ދަރުހުގައި ބަޔާންކުރަނީ ކީރިތި القرآن ގެ އަލީގައި އިންސާނާގެ شخصية (Personality) ބިނާވެފައިވާ ގޮތެވެ.
- އިންސާނީ ދިރިއުޅުމަކީ އާދައިގެ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ވަރަށް ބޮޑަށް مركب (Complex/Multi-layered) އެކުލެވިގެންވާ ނިޒާމެކެވެ.
2. "ނަފްސު" (النفس) ގެ މާނަ
- މާނަ: ޤުރުއާނުގައި "ނަފްސު" މި ލަފުޒު އެކި މާނައިގައި ބޭނުންކޮށްފައިވެއެވެ.
- މުޅި އިންސާނާ ނުވަތަ މުޅި ޝަޚުޞިއްޔަތު.
- އިންސާނާގެ އެތެރެހަށި ނުވަތަ ފުރާނަ.
- ބައެއް ފަހަރު ﷲ ތަޢާލާގެ ذات (Self/Essence) އަށް ނިސްބަތްކޮށްވެސް ބޭނުންކުރެއެވެ. (މިސާލަކަށް: ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ، އެކަލާނގެ ذات ފުޅުގެ މައްޗަށް ރަޙުމަތްލެއްވުން ލާޒިމުކުރެއްވިއެވެ. - ސޫރަތުލް އަންޢާމް: 54)
3. އިންސާނީ ޝަޚުޞިއްޔަތުގެ ދެބައި
އިންސާނާ އުފެދިފައިވަނީ މައިގަނޑު ދެ ބަޔަކަށެވެ:
- ޖިސްމާނީ ނުވަތަ ޖަނަވާރު ސިފަ (حيواني):
- އަޞްލު: ބިމުން (طين / މަށީން).
- ސިފަ: ޣަރީޒާ ނުވަތަ އިންސްޓިންކްޓް (ބަނޑުހައިވުން، އެދުންވެރިކަން، ދިރިހުރުމުގެ ރޫޙު).
- ޙުކުމް: މިއީ ކަނު (أعمى) ބައެކެވެ. މީގައި حلال އެއް حرام އެއް، ނުވަތަ ރަނގަޅެއް ނުބައެއް ވަކިކުރުމުގެ ބާރެއް ނުވެއެވެ.
- ރޫޙާނީ ބައި (روحاني):
- އަޞްލު: ﷲ ތަޢާލާގެ ހަޟްރަތުން (نفخ الروح / ފުރާނަ އެޅުއްވުން).
- ސިފަ: ތާހިރު، މަތިވެރި، އަދި އިލާހީ ގުޅުން.
- ބޭނުން: އިންސާނާއަށް ހެޔޮކަމުގެ (خير) މަގު ދައްކައިދިނުން.
4. އިންސާނާގެ އެތެރެހަށީގެ ހަނގުރާމަ
އިންސާނާއަކީ މި ދެބައި (ޖަނަވާރު ސިފަ އާއި ރޫޙާނީ ސިފަ) އެކުލެވިގެންވާ މަޚްލޫޤަކަށް ވާތީ، އަބަދުވެސް އެތެރެހަށީގައި ބޮޑު ހަނގުރާމައެއް (جهاد النفس) ހިނގަހިނގާ ހުރެއެވެ.
5. ނަފްސުގެ ތިން ދަރަޖަ (ޤުރުއާނުގެ އަލީގައި)
- ނަފްސުލް އައްމާރާ (النفس الأمارة بالسوء):
- މާނަ: ނުބައިކަންތަކަށް އަމުރުކުރާ ނަފްސު.
- ސިފަ: އެދުންތަކަށް ކަނުގޮތުގައި ތަބާވުން. ޙަލާލެއް ޙަރާމެއް ނުބަލާނެއެވެ. މީގެ ބާރަކީ ޝަހުވަތާއި، ދަހިވެތިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަމެވެ.
- ނަފްސުލް ލައްވާމާ (النفس اللوامة):
- މާނަ: ކުށްވެރިކުރާ ނަފްސު (Self-reproaching soul).
- ސިފަ: ފާފައެއް ކުރެވުމުން ދެރަވެ، އަމިއްލަ ނަފްސު ކުށްވެރިކުރުން. މިއީ އިންސާނާގެ އެތެރޭގައިވާ ضمير (Conscience) އެވެ. ގިނަ މީހުން ތިބެނީ ހެޔޮކަމާއި ނުބައިކަމުގެ މެދުގައިވާ މި ހަރުފަތުގައެވެ.
- ނަފްސުލް މުޠުމައިންނާ (النفس المطمئنة):
- މާނަ: ހަމަޖެހިފައިވާ ތާހިރު ނަފްސު.
- ސިފަ: ﷲ ތަޢާލާގެ އެންގެވުންތަކަށް ފުރިހަމައަށް ބޯލަނބައި، ހިތްހަމަޖެހުން ލިބިފައިވާ ނަފްސެވެ. އުފަލެއްގައި شكر ކުރާނެއެވެ. ދަތިކަމެއްގައި صبر ކުރާނެއެވެ.
6. "ޤަލްބު" (القلب) ނުވަތަ ހިތުގެ މަޤާމް
- ހިތަކީ ނިޔަތް (نية) ގަނެވޭ އަދި ގޮތް ނިންމާ މަރުކަޒެވެ. ހިތް އަބަދުވެސް ހުންނަނީ ހަރަކާތްތެރިކޮށެވެ.
- ޤަލްބު ސަލީމް (قلب سليم): ނޫރާއި އީމާންތެރިކަމުން ފުރިފައިވާ ސަލާމަތް ހިތް.
- ޚަތުމުލް ޤަލްބު (ختم القلب): ފާފަކުރުން ގިނަވުމުގެ ސަބަބުން ހިތުގައި ސިއްކަޖެހި، ހިދާޔަތަށް ބަންދުވުން.
7. ޒަމާނީ ނަފްސިއްޔާތާ އަޅާކިޔުން (Psychology Comparison)
- ފްރޮއިޑްގެ ތިއަރީގައިވާ Id, Ego, Superego އާ އިސްލާމީ ނަފްސުގެ ދަރަޖަތަކާ އެއްގޮތްކަމެއް ހުރެއެވެ.
- Nafs Ammarah ≈ Id
- Nafs Lawwamah ≈ Ego
- ނަމަވެސް، ޒަމާނީ ނަފްސިއްޔާތު ބަލަނީ ހަމައެކަނި މާއްދީ ބަޔަށެވެ. އިސްލާމްދީން روح (Spiritual reality) އިތުރުކޮށްދެއެވެ.
8. ނިންމުން
އިންސާނާގެ ކާމިޔާބީ ބިނާވެފައިވަނީ އެދުންތައް ކޮންޓްރޯލްކޮށް، ހިތް ސާފުކޮށް، ﷲ ތަޢާލާއާ އޮތް ގުޅުން ވަރުގަދަކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ. ޙަޤީޤީ ހަނގުރާމައަކީ ނަފްސާއި ރޫޙާ ދެމެދުގައިވާ އެތެރެހަށީގެ ހަނގުރާމައެވެ. މީގެއިން މޮޅުވާ ބަޔަކު ތިބާގެ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގެ ނަސީބު ކަނޑައަޅާނެއެވެ.
