އިސްލާމީ ތާރީޚުގެ ކުރީކޮޅު، ސުންނަތް ރައްކާތެރިކުރުމުގައި އެންމެ އިސް ދައުރެއް އަދާކުރެއްވި ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި އިމާމް ތިރްމިޛީ (الإمام الترمذي) ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ފުރިހަމަ ނަމަކީ މުޙައްމަދު ބިން ޢީސާ އައްތިރްމިޛީއެވެ.

އިމާމް ތިރްމިޛީ އެކުލަވާލެއްވި "ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ" އަކީ އިސްލާމީ އުންމަތުގެ އެންމެ މުހިންމު ހަދީޘް ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ "ކުތުބުއްސިއްތާ" ގެ ތެރެއިން ވަރަށް ޚާއްޞަ ފޮތެކެވެ.

އިމާމް ތިރްމިޛީ އުފަންވެވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 209 ވަނަ އަހަރު، ތިރްމިޛް ނަމަކަށް ކިޔާ ރަށުގައެވެ. ތުއްތުއިރުއްސުރެ އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގައި ހަދީޘް ޢިލްމަށް އޮތީ މަތިވެރި ލޯތްބެކެވެ. އެހެން ކުދިން ކުޅިވަރުގައި މަޝްޣޫލުވެ އުޅުނުއިރު، ޒުވާން ތިރްމިޛީ އިންނެވީ ޢިލްމުވެރިންގެ މަޖިލިސްތަކުގައި ހަދީޘްތައް އަޑުއައްސަވައި، ހިތުދަސްކުރައްވާށެވެ. 

ހަދީޘް ޢިލްމުގެ އެންމެ ފުންނާބު އުސް ޢިލްމުވެރިންނާ ބައްދަލުކުރެއްވުމަށް އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކަށް ދަތުރުކުރައްވާފައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި:

•  ޚުރާސާން
•  ޢިރާޤު (ކޫފާ އަދި ބަޞަރާ)
•   ޙިޖާޒު (މައްކާ އަދި މަދީނާ)

އޭރުގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ވަޞީލަތްތައް ހުރިގޮތުން، މިއީ އެތައް ދުވަހެއްގެ ބުރަ މަސައްކަތުން ކުރެވުނު ދަތުރުތަކެކެވެ. ނަމަވެސް ސުންނަތް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ މަތިވެރި ޢަޒުމުގައި އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އެ ހުރިހާ ތުރާލަކަށް ކެތްކުރައްވާފައެވެ.

އިމާމް ތިރްމިޛީގެ ޢިލްމީ ޙަޔާތްޕުޅުގައި އެންމެ ބޮޑު ނުފޫޒެއް ފޯރުވީ ހަދީޘް ޢިލްމުގެ ރަސްގެފާނު އިމާމް ބުޚާރީ އެވެ. އިމާމް ތިރްމިޛީ ވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ހަދީޘްގެ ޞައްޙަކަން ވަޒަންކުރާނެ ގޮތްތަކާއި، ފިޤުހީ ޙުކުމްތައް ނެރޭނެ ގޮތްތައް ވަރަށް ފުރިހަމައަށް އުނގެނިވަޑައިގަންނަވާފައެވެ. މީގެ އިތުރުން އިމާމް މުސްލިމާއި އަބޫ ދާއޫދު ފަދަ ބޭފުޅުންގެ އަރިހުންވެސް އެކަލޭގެފާނު ޢިލްމު ހޯއްދެވިއެވެ.

އިމާމް ތިރްމިޛީ އެކުލަވާލެއްވި ފޮތަކީ އެހެން ފޮތްތަކާ ވަރަށް ތަފާތު ފޮތެކެވެ. އެ ފޮތުގެ ޚާއްޞަ ސިފަތަކަކީ:

•  ހަދީޘްގެ ދަރަޖަ ބަޔާންކުރުން: ހަދީޘަކީ ޞައްޙަ ، ޙަސަން ، ނުވަތަ ޟަޢީފު ހަދީޘެއްކަން ސާފުކޮށް ލިޔުއްވާފައިވުން.
•  ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތައް: ވަކިވަކި މަސްއަލަތަކުގައި ތަފާތު މަޛްހަބުތަކުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ރައުޔުތައް ހިމަނުއްވާފައިވުން.
•  ފަސޭހަ ތަރުތީބު: ދަރިވަރުންނަށާއި ޢާންމުންނަށްވެސް މަޢުލޫމާތު ހޯދަން ފަސޭހަވާނެހެން ފިޤުހީ ބާބުތަކަށް ފޮތް ބައްސަވާލައްވާފައިވުން.

ޢުމުރުފުޅުގެ ފަހުކޮޅު އިމާމް ތިރްމިޛީގެ ލޮލުގެ ފެނުން ގެއްލިވަޑައިގަތެވެ. ނަމަވެސް އެ ނިކަމެތިކަމުގައިވެސް އެކަލޭގެފާނު ޢިލްމު ފެތުރުއްވުން ހުއްޓައެއް ނުލައްވައެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ނުހަނު ތަޤުވާވެރި، ހިތްތިރި، އަދި ދީނަށް އިޚްލާޞްތެރި ބޭފުޅެކެވެ.

މި މަތިވެރި އިމާމް އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 279 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދުނިޔެ ދޫކުރެއްވި ނަމަވެސް، އެކަލޭގެފާނު ދޫކުރެއްވި ޢިލްމީ ޚަޒާނާއިން މިއަދުވެސް މުޅި އިސްލާމީ އުންމަތް ދަނީ ފައިދާ ކުރަމުންނެވެ.