އިސްލާމީ ތާރީޚުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެންމެ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިންވެސް، ހަދީޘް ޢިލްމުގެ ރަސްކަލެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވެނީ އިމާމް މުޙައްމަދު އިބްނު އިސްމާޢީލް އަލް-ބުޚާރީ (الإمام البخاري) އެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނަށްފަހު، މުޅި އިސްލާމީ އުންމަތް އެންމެ އިތުބާރުކުރާ އަދި އެންމެ ޞައްޙަ ފޮތެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެފައިވާ "ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ" އެކުލަވާލެއްވުމުގެ ޝަރަފު ލިބިވަޑައިގަތީ މި މަތިވެރި ޢިލްމުވެރިޔާއަށެވެ. ނަމަވެސް އިމާމް ބުޚާރީގެ ޙަޔާތްޕުޅަކީ ހަމައެކަނި ފޮތެއްގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެއީ ކެތްތެރިކަމާއި، އިޚްލާޞްތެރިކަމާއި، އަދި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތަށް އޮތް ލޯބީގެ އިންތިހާއެވެ.

އިމާމް ބުޚާރީ އުފަންވެވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 194 ވަނަ އަހަރު، މިހާރުގެ އުޒްބެކިސްތާނުގެ ބުޚާރާގައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕަ އިސްމާޢީލަކީ ޞާލިޙު ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. ނަމަވެސް އިމާމް ބުޚާރީ ވަރަށް ތުއްޕުޅުއިރު ބައްޕަ އަވަހާރަވުމުން، އެކަލޭގެފާނު ބޮޑުފުޅުވީ މަންމަގެ އޯގާތެރި ތަރުބިއްޔަތުގެ ދަށުގައެވެ.

ކުޑަކުދިންގެ ޙަޔާތުގައި ކުރިމަތިވާނެ އެންމެ ދަތި އެއް ކަންތައް އިމާމް ބުޚާރީއަށް ކުރިމަތިވިއެވެ. އެއީ ތުއްޕުޅުއިރު ލޮލުގެ ފެނުން ގެއްލުމެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ މަންމަ ރެޔާއި ދުވާލު ހިތްދަތިކަމާއެކު ﷲގެ ޙަޟުރަތުގައި ދުޢާދެންނެވިއެވެ. އެއްރެއަކު ހުވަފެންފުޅުގައި އިބްރާހީމް عليه السلام ފެނިވަޑައިގެން، މަންމަގެ ގިނަގުނަ ދުޢާތަކުގެ ސަބަބުން ދަރިފުޅުގެ ލޮލުގެ ފެނުން ﷲ އަނބުރާ ދެއްވައިފިކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ދެއްވިއެވެ. ހެނދުނު ހޭލިއިރު އިމާމް ބުޚާރީގެ ފެނުން ވަނީ އިއާދަވެފައެވެ. މިއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޢިލްމީ ޙަޔާތުގެ ބަރަކާތްތެރި ފެށުމެވެ.

އުމުރުފުޅުން އެންމެ 10 އަހަރުގައި ހަދީޘް އުނގެނުމުގެ މަސައްކަތް ފެއްޓެވިއެވެ. އުމުރުން 16 އަހަރުވީއިރު، ޢަބްދުﷲ އިބްނުލް މުބާރަކް ފަދަ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންގެ ފޮތްތައް ވަނީ ދަސްކުރައްވާފައެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އާދަޔާޚިލާފު ހާފިޒާއެއް ނުވަތަ ހަނދާންގަދަ ބޭފުޅެކެވެ. ހަމައެކަނި ހަދީޘްގެ މަތުނެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ސަނަދުގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ރާވީންގެ ނަންތަކާއި އެމީހުންގެ ޙާލަތްތައްވެސް ހިތުދަސްކުރެއްވިއެވެ.

އެ ދުވަސްވަރު ޢިލްމު ހޯދުމަށްޓަކައި ޤައުމުން ބޭރަށް ދަތުރުކުރުމަކީ ޢިލްމުވެރިންގެ އާދައެކެވެ. އިމާމް ބުޚާރީ ވަނީ މައްކާ، މަދީނާ، ބަޔުދާދު، ބަޞަރާ، ކޫފާ، ދިމިޝްޤު އަދި މިޞްރު ފަދަ ޢިލްމުގެ މަރުކަޒުތަކަށް ދަތުރުކުރައްވާފައެވެ. އެކަލޭގެފާނު 1000 އަށްވުރެ ގިނަ އެދުރުންގެ އަރިހުން އުނގެނިވަޑައިގަތެވެ. "ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ" ލިޔުއްވުމުގެ ޚިޔާލު އެކަލޭގެފާނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ، އެކަލޭގެފާނުގެ އުސްތާޛު އިސްޙާޤު އިބްނު ރާހްވައިހް، ހަމައެކަނި ޞައްޙަ ހަދީޘްތައް ހިމެނޭ ފޮތެއް އެކުލަވާލާނެ މީހަކު ހުރިނަމައޭ ވިދާޅުވި ބަސްފުޅުންނެވެ.

މި ބޮޑު މަސައްކަތްޕުޅަށް އިމާމް ބުޚާރީ 16 އަހަރު ހޭދަކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ބެއްލެވި 600,000 ހަދީޘްގެ ތެރެއިން، އެކަލޭގެފާނު ކަނޑައެޅުއްވި ހަރުކަށި އުޞޫލުތަކަށް ފެތޭގޮތަށް ހޮއްވަވައި ފޮތުގައި ހިމެނުއްވީ ގާތްގަނޑަކަށް 7,000 އެއްހާ ހަދީޘެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އިޚްލާޞްތެރިކަން ހުރި މިންވަރަކީ، ކޮންމެ ހަދީޘެއް ފޮތުގައި ލިޔުއްވުމުގެ ކުރިން ހިނައިގަނެ ޠާޙިރުވެގެން، ދެ ރަކުޢަތް ނަމާދެއް ކުރައްވައި، ﷲގެ ޙަޟުރަތުން އިސްތިޚާރާ ކުރެއްވުމެވެ. މިއީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ބަސްފުޅުތަކަށް އެކަލޭގެފާނު ދެއްވި މަތިވެރި ޤަދަރެވެ.

ބަޣުދާދުގެ ޢިލްމުވެރިން އެއްފަހަރަކު އިމާމް ބުޚާރީ އިމްތިޙާން ކުރެއްވިއެވެ. އެބޭފުޅުން 100 ހަދީޘެއްގެ ސަނަދާއި މަތުނު (ހަދީޘްގެ ބަސްތައް) އޮޅުވާލުމަށްފަހު އިމާމް ބުޚާރީއާ ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. ކޮންމެ ހަދީޘެއް ކިޔައިދިނުމުންވެސް އިމާމް ބުޚާރީ ވިދާޅުވީ "ތިޔައީ އަޅުގަނޑު ދަންނަ ހަދީޘެއް ނޫނެވެ" މިހެންނެވެ. އެއަށްފަހު، އެ 100 ހަދީޘްގެ އޮޅުވާލާފައިވާ ސަނަދުތަކާއި މަތުނުތައް، އެބޭފުޅުން ކީ ތަރުތީބުން ކިޔައިދެއްވައި، އޭގެ ރަނގަޅު ގޮތް އިމާމް ބުޚާރީ ކިޔައިދެއްވިއެވެ. މިއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޢިލްމީ ޤާބިލިއްޔަތު ދުނިޔެއަށް ހާމަވެގެންދިޔަ މުހިންމު ހާދިސާއެކެވެ.

އިމާމް ބުޚާރީއަކީ ހަމައެކަނި ޢިލްމުވެރިއެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހިތްތިރި، އަޅުވެރި ބޭފުޅެކެވެ. ޙަލާލު އާމްދަނީއަށް ނުހަނު ބޮޑަށް ސަމާލުކަން ދެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 256 ވަނަ އަހަރު، ސަމަރްޤަންދުގެ ކައިރީގައިވާ ޚަރްތަންކް ކިޔާ އަވަށެއްގައެވެ.

އިމާމް ބުޚާރީގެ ޙަޔާތްޕުޅުން ލިބޭ އެންމެ ބޮޑު ފިލާވަޅަކީ އިޚްލާޞްތެރިކަމާއެކު ކުރާ މަސައްކަތުގައި ﷲ ބަރަކާތް ލައްވާނެ ކަމެވެ. ޢިލްމު ހޯދުމަކީ ކެތްތެރިކަމާއެކު ކުރަންޖެހޭ ބުރަ މަސައްކަތެއްކަމާއި، ޞައްޙަ މަޢުލޫމާތު ހޯދުމުގެ މުހިންމުކަން އެކަލޭގެފާނު ދަސްކޮށްދެއްވިއެވެ. މިއަދުވެސް ކޮންމެ ހަދީޘް އުނގެނޭ ދަރިވަރަކީ އިމާމް ބުޚާރީގެ އެ ބުރަ މަސައްކަތުގެ މޭވާ އިން ބޭނުން ހިފާ މީހެކެވެ.