ޤުދުސް ނުވަތަ އަލް-ޤުދުސްއަކީ އިސްލާމްދީނުގައި ނުހަނު މަތިވެރި ރޫޙާނީ އަދި ތާރީޚީ މަޤާމެއް ދެވިފައިވާ ބަރަކާތްތެރި ބިމެކެވެ. މުސްލިމުންގެ ފުރަތަމަ ޤިބްލައަކީ މަސްޖިދުލް އަޤްޞާއެވެ. ކައުބަތުﷲ ގެފުޅަށް ޤިބްލަ ބަދަލުވުމުގެ ކުރިން، މައްކާގައި ތިއްބެވި ކުރީގެ މުސްލިމުން ނަމާދުކުރެއްވީ އެ މިސްކިތަށް ކުރިމަތިލައްވައިގެންނެވެ. 

سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِيٓ أَسۡرَىٰ بِعَبۡدِهِۦ لَيۡلࣰا مِّنَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ إِلَى ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡأَقۡصَا ٱلَّذِي بَٰرَكۡنَا حَوۡلَهُۥ لِنُرِيَهُۥ مِنۡ ءَايَٰتِنَآۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ

އެކަލާނގެ ހުސްطاهر ވަންތަކަމާއެވެ! އެކަލާނގެއީ، المسجد الحرام ން، المسجد الأقصى އަށް އެކަލާނގެ އަޅާ، ރޭގަނޑުން ބައެއްގައި ގެންދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެއީ އެތާނގެ ވަށައިގެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ بركات ލެއްވި ތަނެވެ. (އެއީ) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން ބައެއް، އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްކެވުމަށްޓަކައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެއީ، މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.( ސޫރަތުލް އިސްރާ : 1)

މި ގުޅުމަކީ މުސްލިމުންގެ ހިތްތަކުގައި ވަރަށް ފުންކޮށް ބަދަލުވެފައިވާ ގުޅުމެކެވެ.އަބޫ ޛައްރު رضي الله عنه ރިވާވެގެންވާ ޙަދީޘެއްގައި، އެކަލޭގެފާނު ނަބީ ﷺ އަށް ސުވާލުކުރިއެވެ:

قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيُّ مَسْجِدٍ وُضِعَ فِي الْأَرْضِ أَوَّلُ؟ قَالَ: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، قُلْتُ: ثُمَّ أَيٌّ؟ قَالَ: الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى

ތިމަންކަލޭގެފާނު ސުވާލުކުރީމެވެ: އޭ الله ގެ ރަސޫލާ، ދުނިޔޭގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ބިނާކުރެއްވީ ކޮން މިސްކިތެއް ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ: އަލްމަސްޖިދުލްޙަރަމެވެ. ދެން ތިމަންކަލޭގެފާނު ސުވާލު ކުރެއްވީމެވެ: ދެން މިސްކިތެއް ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: އަލްމަސްޖިދުލް އަޤްޞާއެވެ.

އަބޫޛައްރުލް ޣިފާރީ رضي الله عنهގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވާ ޙަދީޘެއްގައިވާ ގޮތުން، މަސްޖިދުލް އަޤްޞާއަކީ ބިމުގައި ބިނާކުރެވުނު ދެވަނަ މިސްކިތެވެ. މައްކާގެ މަސްޖިދުލް ޙަރަމް ބިނާކުރެވުނުތާ އެންމެ 40 އަހަރު ފަހުން މި މިސްކިތް ބިނާކުރެވުނެވެ. މި ބިމަކީ ނަބީބޭކަލުންގެ ބިމެވެ. އެ ބިމުގެ ކޮންމެ ތަނެއްގައިވެސް ނަބީބޭކަލެއްގެ ސަޖަދައެއް ނުވަތަ މަލާއިކަތެއްގެ ހާޒިރުވުން ފެންނަން އޮތް ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. އަދި މިއީ ގިނަ ނަބީބޭކަލުންގެ ހިޖުރައިގެ ބިމެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި އެންމެ މުޤައްދަސް ތިން މިސްކިތުގެ ތެރޭގައި މަސްޖިދުލް އަޤްޞާ ހިމެނެއެވެ. ފުރަތަމަ މިސްކިތަކީ މައްކާގެ މަސްޖިދުލް ޙަރަމްއެވެ. ދެވަނަ މިސްކިތަކީ މަދީނާގެ މަސްޖިދުއް ނަބަވީއެވެ.

ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ.:

لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَىٰ ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ..

“ތިން މިސްކިތަކަށް ނޫނީ ދަތުރެއް ކުރުމެއްނުވެއެ...

 އެ މިސްކިތުގައި ކުރާ އެއް ނަމާދުގެ ސަވާބު އެހެން މިސްކިތްތަކުގައި ކުރާ 1,000 ނަމާދާ އެއްވަރުވެއެވެ. ތިންވަނަ މިސްކިތަކީ މަސްޖިދުލް އަޤްޞާއެވެ. މި މިސްކިތުގައި ކުރާ ނަމާދުގެ ސަވާބު އެހެން މިސްކިތްތަކަށްވުރެ 250 އާއި 500 ގުނަ އިތުރުވާނެ ކަމަށް ރިވާޔަތްތަކުގައި އައިސްފައިވެއެވެ. މިއީ އެ މިސްކިތެއްގެ ދަތުރު ހެދުމަށް ރަސޫލާ ﷺ އިރުޝާދު ދެއްވި ތިން މިސްކިތުގެ ތެރެއިން އެއް މިސްކިތެވެ.

ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ އިސްރާ އާއި މިއުރާޖުގެ ދަތުރުފުޅާ އަލް-ޤުދުސްއާ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފައެވެ. އެކަލޭގެފާނު މައްކާގެ މަސްޖިދުލް ޙަރަމުން ރޭގަނޑުގެ ދަތުރުފުޅު ކުރެއްވީ މަސްޖިދުލް އަޤްޞާއަށެވެ. އެތަނުގައި ހުރިހާ ނަބީބޭކަލުންނަށް އިމާމުވެވަޑައިގެން އެކަލޭގެފާނު ނަމާދު ކުރެއްވިއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ސުލައިމާނުގެފާނު މި މިސްކިތް ބިނާކޮށް ނިންމެވުމަށްފަހު ﷲ ގެ ހަޟްރަތުން ތިން ކަމަކަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ރަނގަޅު ޙިކުމަތްތެރި ޙުކުމްކުރުމުގެ ބާރާއި، އެހެން އެއްވެސް މީހަކަށް ނުލިބޭ ފަދަ މަތިވެރި ރަސްކަމަކާއި، އަދި ހަމައެކަނި ނަމާދުކުރުމުގެ ނިޔަތުގައި އެ މިސްކިތަށް އަންނަ މީހަކު އެނބުރިދާއިރު، އޭނާގެ ފާފަތަކުން ޠާހިރުވެ، އޭނާގެ މަންމަގެ ބަނޑުން އުފަންވި ދުވަހު ހުރި ފަދައިން ފާފަފުހެވިގެންވުމެވެ. ( ހަސަން ދަރަޖައިގެ ޙަދީޘް މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައި  އިމާމް އަހުމަދު)

އަޤްޞާދެކެ ލޯބިވުމަކީ އީމާންކަމުގެ ބައެކެވެ. މިއަދު އެ ބިން އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށުގައި އޮތްއިރު، އެކަމުގެ ތަދާއި ވޭން މުސްލިމުންގެ ހިތްތަކަށް އިޙްސާސްވާންޖެހެއެވެ. މަސްޖިދުލް ޙަރަމް އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށަށް ދިއުމުން ހިތަށް ލިބޭނެ ފަދަ ވޭނެއް އަޤްޞާގެ ޙާލަތާ މެދުވެސް ހުންނަންޖެހެއެވެ. އެ ބިމާ މާއްދީ ގޮތުންނާއި ރޫޙާނީ ގޮތުން ގުޅުން ބަދަހިކުރަންޖެހެއެވެ. އެއީ އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދީގެން ކަމުގައިވިޔަސް، ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކޮށްގެން ކަމުގައިވިޔަސް ނުވަތަ އިޚްލާޞްތެރި ދުޢާގެ ޒަރީޢާއިން ކަމުގައިވިޔަސް މެއެވެ. އަލް-ޤުދުސްއަކީ ހަމައެކަނި ބިމެއް ނޫނެވެ. އެއީ މުސްލިމުންގެ އަޤީދާއާއި ތާރީޚުގެ ނުހަނު މުހިންމު ބައެކެވެ.