މީގެ އެތައް ސަތޭކަ އަހަރެއް ކުރިން، އިސްލާމީ އުންމަތަށް އުފަންވި ބޮޑު ޢިލްމުވެރިއެއްގެ ނަމަކީ އަބޫ ދާއޫދު ސުލައިމާން އިބްނުލް އަޝްޢަޘް (أبو داود سليمان بن الأشعث) އެވެ. ދުނިޔެ އެކަލޭގެފާނު ދަންނަނީ އިމާމް އަބޫ ދާއޫދުގެ ނަމުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތް ރައްކާތެރިކުރުމަށް މުޅި އުމުރު ހޭދަކުރެއްވި، ހަދީޘް ޢިލްމުގެ އެންމެ އުސްލިލާ އެއް ތަނބެވެ.
އިމާމް އަބޫ ދާއޫދު އެކުލަވާލެއްވި "ސުނަނު އަބީ ދާއޫދު" އަކީ އިސްލާމީ އުންމަތުގެ އެންމެ މުހިންމު ހަދީޘް ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ "ކުތުބުއްސިއްތާ" (މަޝްހޫރު 6 ފޮތް) ގެ ތެރެއިން އެއް ފޮތެވެ.
އިމާމް އަބޫ ދާއޫދު އުފަންވެވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 202 ވަނަ އަހަރު، ސިޖިސްތާނުގައެވެ. ތުއްތުއިރުއްސުރެ ދީނީ ޢިލްމަށް ހުރި ޝައުޤުވެރިކަމެއްގެ ބޮޑުކަމުން، ރަސޫލާ ﷺ ގެ ބަސްފުޅުތައް އަޑުއެހުމާއި އެ މަޢުލޫމާތުތައް އަންނާން އޮތް ޖީލުތަކަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ އެންމެ ބޮޑު އުންމީދެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ މޮޅުމާއި ހަނދާންގަދަކަމަކީ އޭރުގެ އެދުރުންނަށްވެސް ފާހަގަވި މުހިންމު ސިފައެކެވެ.އެހެނިހެން ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިން ފަދައިން، އިމާމް އަބޫ ދާއޫދުވެސް ވަނީ ޞައްޙަ ހަދީޘްތައް ހޯއްދެވުމަށްޓަކައި އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކަށް ދަތުރުކުރައްވާފައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި:
- ބަޣުދާދާއި ބަޞަރާ
- މައްކާއާއި މަދީނާ
- ދިމިޝްޤާއި މިޞްރު
މި ދަތުރުތަކަކީ އޭރުގެ ނިޞްބަތުން ވަރަށް ބުރަ، އަދި ނުރައްކާތެރި ދަތުރުތަކެއް ނަމަވެސް، ސުންނަތް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ މަތިވެރި ޢަޒުމުގައި އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އެތައް ހާސް ކިލޯމީޓަރެއް ކަޑަތުކުރައްވާފައެވެ.
އިމާމް އަބޫ ދާއޫދަށް ޢިލްމު އުނގަންނައިދެއްވި އެދުރުންގެ ތެރޭގައި އިސްލާމީ ތާރީޚުގެ އެންމެ ބޮޑެތި އިމާމުން ހިމެނެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި:
- އިމާމް އަޙްމަދު އިބްނު ޙަންބަލް
- ޔަޙްޔާ އިބްނު މަޢީން
- ޢަލީ އިބްނުލް މަދީނީ
މިފަދަ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުން ލިބިވަޑައިގަތް ތަރުބިއްޔަތުގެ ސަބަބުން، އިމާމް އަބޫ ދާއޫދުވެގެންދިޔައީ ހަދީޘްގެ ޞައްޙަކަން ވަޒަންކުރުމުގައި އެންމެ އިތުބާރު ހުރި އެއް ޢިލްމުވެރިޔާއަށެވެ.
ފިޤުހީ ޢިލްމުގެ ޚަޒާނާ
އިމާމް އަބޫ ދާއޫދު އެކަލޭގެފާނުގެ މަޝްހޫރު ފޮތް އެކުލަވާލެއްވުމަށް ބެއްލެވި 500,000 ހަދީޘްގެ ތެރެއިން ހޮއްވަވައި ފޮތުގައި ހިމެނުއްވީ ގާތްގަނޑަކަށް 4,800 ހަދީޘެވެ. މި ފޮތުގެ އެންމެ ޚާއްޞަ ސިފައަކީ، ޝަރުޢީ ޙުކުމްތައް ނެރުމަށް ބޭނުންވާ (ފިޤުހީ) ހަދީޘްތަކަށް ބޮޑަށް އިސްކަންދެއްވާފައިވުމެވެ.
މި ފޮތް އެކުލަވާލައްވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ އުސްތާޛު އިމާމް އަޙްމަދު އިބްނު ޙަންބަލަށް ދެއްކެވުމުން، އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އެ ފޮތަށް ނުހަނު ތަޢުރީފު ކުރައްވާފައެވެ.
އިމާމް އަބޫ ދާއޫދަކީ ތަޤުވާވެރިކަމާއި، ހިތްތިރިކަމާއި، އަދި ތެދުވެރިކަމުގެ މިސާލެކެވެ. ދުނިޔެވީ މުއްސަނދިކަމަށްވުރެ ބޮޑަށް އެކަލޭގެފާނު އިސްކަންދެއްވީ ސުންނަތް ދިރުވުމަށެވެ. މި މަތިވެރި ޢިލްމުވެރިޔާ އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 275 ވަނަ އަހަރު، ބަޞަރާގައެވެ.
